Χριστούγεννα στη Μάνη: Λαλάγγια, Χριστόψωμα και οι Λυκοκάτζαροι των Δωδεκαημέρων

Στη Μάνη, οι γιορτινές μέρες των Χριστουγέννων και των Θεοφανίων δεν συνοδεύονταν ποτέ από πολυτελείς γιορτές ή περίτεχνες εκδηλώσεις. Ήταν, και εξακολουθούν να είναι, προσαρμοσμένες στον λιτό, αυστηρό και σκληρό βίο των Μανιατών, μιας και η περίοδος αυτή συνέπιπτε ανέκαθεν με τον
σκληρό αγώνα του ελαιομαζώματος. Εδώ, η επιβίωση και η τιτάνια προσπάθεια της καθημερινότητας προέβαιναν κάθε άλλης εορταστικής πολυτέλειας.

Τα Παραδοσιακά Λαλάγγια και τα Χριστόψωμα της Μάνης

Οι παραδοσιακές τηγανίδες της Μάνης, γνωστά ως λαλάγγια, φτιάχνονται αποκλειστικά τις ημέρες

των Χριστουγέννων και των Φώτων. Η παρασκευή τους αποτελεί μια μικρή ιεροτελεστία: «Πρόκειται για ζύμη, που την πλάθουν σαν χοντρό μακαρόνι πάχους περίπου του μικρού δακτύλου και μήκους μισού μέτρου, τις τυλίγουν με κέντρο τη μια άκρη και κατόπιν τις τηγανίζουν.»

Η πρώτη ζύμη που πλάθεται παίρνει πάντα το σχήμα σταυρού. Καθώς η νοικοκυρά τη ρίχνει στο

καυτό λάδι που τσιτσιρίζει στο βαθουλό τηγάνι πάνω στη σιδεροστιά, σταυροκοπιέται και

εύχεται χαρακτηριστικά: «να σταυρωθούν τα κακά και του χρόνου». Τα υπόλοιπα λαλάγγια παίρνουν

διάφορα περίτεχνα σχήματα. 

Παράλληλα, σε κάθε σπίτι ζυμώνονται τα παραδοσιακά χριστόψωμα. Στο τραπέζι των Χριστουγέννων, ο οικοδεσπότης τα σταυρώνει πριν τα κόψει, ευχόμενος στην οικογένεια «Χρόνια πολλά και του χρόνου». Τα χριστόψωμα στολίζονται περίτεχνα με σταυρούς και ανάγλυφα σχέδια, ανάλογα με την καλαισθησία και το μεράκι της νοικοκυράς.

Οι Λυκοκάτζαροι: Οι καλικάντζαροι της Μανιάτικης Παράδοσης

Η ατμόσφαιρα των Δωδεκαημέρων (από τα Χριστούγεννα έως τα Φώτα) στη Μάνη είναι γεμάτη από

αρχέγονες δοξασίες για δαιμονικά και υπερφυσικά όντα. Οι γνωστοί σε όλους καλικάντζαροι

αποκαλούνται εδώ Λυκοκάτζαρα. Πολλοί λαογράφοι υποστηρίζουν πως αποτελούν απευθείας

απογόνους του τραγοπόδη θεού Πάνα ή των Σατύρων της ελληνικής μυθολογίας, οι οποίοι «πήδησαν»

στη χριστιανική λαϊκή λατρεία.

Η Φυγή και τα Χαρακτηριστικά των Δαιμονίων

Σύμφωνα με τις λαϊκές αφηγήσεις, οι Λυκοκάτζαροι τρύπωναν στα σπίτια από τις καπνοδόχους,

προσελκυόμενοι από τη μεθυστική μυρωδιά του φρέσκου λαδιού και των λαλαγγιών. Η λαϊκή

φαντασία τους έχει πλάσει ψηλούς, μαυριδερούς, ισχνούς και αποτρόπαιους, με κόκκινα, άγρια μάτια

και σώμα κατάφυτο από τρίχες. Θεωρούνται πλάσματα «μαγαρισμένα» και σιχαμεροί εισβολείς που

προκαλούν ζημιές: σβήνουν τη φωτιά, λερώνουν τα εδέσματα, τρομοκρατούν τα παιδιά και τις

ηλικιωμένες γυναίκες, ενώ χοροπηδούν μανιασμένα στους δρόμους τρώγοντας βατράχους, χελώνες,

φίδια και σκουλήκια, φωνάζοντας, 

"Αρορίτες είμαστε,

αραρά γυρεύουμε

τηγανίδες θέλομε

τα παιδιά τα παίρνουμε

ή το (γ)κούρο ή τη (γ)κότα

ή θα σπάσαμε τη (μ)πόρτα"

Για να αντιμετωπίσουν τη βλαβερή τους παρουσία, οι Μανιάτες κατέφευγαν σε εξορκισμούς, αλλά και

σε προσφορές γλυκισμάτων και τηγανίδων για να τους κατευνάσουν. Ο μεγαλύτερος και ανυπέρβλητος φόβος τους, ωστόσο, παρέμενε πάντοτε ο αγιασμός των Φώτων. Τότε, όπου φύγει-φύγει τρέχουν να κρυφτούν φωνάζοντας:

"φεύγετε να φεύγουμε 
γιατί έρχεται ο τρελλόπαπας 

με την αγιαστούρα του 

και με την μαγγούρα του"

Εξαφανίζονται όλα, επιστρέφουν κάτω στην γή και ξαναπροσποθούν να κόψουν το δέντρο που την κρατά, για να πέσει ...

Άντε και του  χρόνου ... !